भुवन चौधरी
परिचय
नेपालका थारू समुदायको सांस्कृतिक जीवन विविध पर्व, परम्परा, मिथक र सामाजिक अभ्यासले समृद्ध छ । माघ, अष्टिम्की, गुरै, होरी, जितिया, सामाचकेवा, डश्या, डेवारी, हरढावा, पेंड्या लगायतका पर्वझैँ अट्वारी पनि थारू समुदायमा (विशेषतः पश्चिम नेपालका थारू समुदायमा) प्रचलित महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो । लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशका विभिन्न थारू बस्तीमा मनाइने अट्वारी धार्मिक आस्थासँग मात्र सम्बन्धित छैनः यसले परिवार, आफन्त, सामुदायिक एकता, प्रकृति, खाद्य संस्कृति र थारू सांस्कृतिक पहिचानलाई समेत जोड्ने काम गर्छ ।
अट्वारीको नाम नै यसको समयसँग जोडिएको मानिन्छ । थारू भाषामा आइतबारलाई ‘अट्वार’ भनिन्छ । भदौ महिनामा कृष्ण जन्माष्टमी (अष्टिम्की) पर्व पछी आउने कुसअमाउस (कुशे औँसी) पछिको पहिलो आइतबार मनाइने भएकाले यसलाई अट्वारी भनिएको पौराणिक व्याख्या पाइन्छ । अर्कोतर्फ यसको धार्मिक अर्थ सूर्यपूजासँग जोडिएको पाइन्छ । सूर्य उज्यालो, जीवन र शक्तिको प्रतीक भएकाले प्रकृतिप्रति गहिरो आस्था राख्ने थारू समुदायमा सूर्यप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने परम्परा रहेको पाइन्छ । सूर्य भनेको रवि अनि आइतबारलाई थारुहरुले रविबार पनि भन्ने गर्दछन् । यस अर्थमा पनि अट्वारीको नामकरण पुष्टि हुन्छ ।
भीम र दङ्गीशरणको मिथक
अट्वारीसँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित मिथक/ख्यान महाभारतका भीम, दङ्गीशरण र बकासुरसँग सम्बन्धित छ । प्रचलित कथाअनुसार दङ्गीशरण संकटमा परेका बेला भीमले उनलाई सहयोग गरे र बकासुरसँग युद्ध गरी विजय प्राप्त गरे । यही घटनाको स्मरणमा अट्वारी मनाउने परम्परा सुरु भएको भन्ने सामुदायिक विश्वास छ । तर यस्तो आख्यानलाई प्रत्यक्ष ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा लिनुभन्दा थारू समुदायको मौखिक सांस्कृतिक स्मृति र मिथकीय इतिहास बोधका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ । मिथक ऐतिहासिक दस्तावेज नहुन सक्छ, तर त्यसले समुदायको सामाजिक जीवनमा निर्माण गर्ने अर्थ भने वास्तविक हुन्छ । भीमको वीरता, साहस, संरक्षण र संकटविरुद्धको संघर्षको कथा अट्वारीमार्फत प्रत्येक पुस्तामा पुनःस्मरण हुन्छ । यस अर्थमा अट्वारी एउटा पर्व मात्र होइन, समुदायले आफ्नो अतीतलाई वर्तमानमा सम्झने सांस्कृतिक माध्यम पनि हो ।
उपवासदेखि पूजासम्म
अट्वारीमा उपवास महत्वपूर्ण अनुष्ठान हो । पर्वका अवसरमा स्नान गर्ने, घर तथा पूजा गर्ने स्थान सफा गर्ने, शुद्धीकरण गर्ने, पूजा सामग्री तयार गर्ने र निश्चित धार्मिक नियम पालना गर्ने चलन पाइन्छ । कतिपय परम्परामा नुन, बेसार, खुर्सानी, मासु लगायतका खाद्य पदार्थबाट परहेज गर्ने र विशेष प्रकारका फलफूल तथा परिकार ग्रहण गर्ने गरिन्छ । अट्वारीको अर्को विशिष्ट पक्ष पवित्र अग्नि, सूर्यपूजा र कुश/खरबाट बनाइने भ्याँवा वा भेर्वा हो । स्थानीय विश्वासअनुसार भीम युद्ध जितेर फर्कने क्रममा बीच बाटोमा पर्ने सोतामा कुश वा खरको भ्याँवा बनाएर जल चढाएका थिए । शत्रुबाट पुनःआक्रमण भएमा त्यसभन्दा अगाडि बढ्न नसकून् भन्ने प्रतीकात्मक विश्वाससँग पनि भ्याँवाको सम्बन्ध जोडिएको पाइन्छ । यी अभ्यासलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यिनले पवित्रता, आत्मसंयम, सुरक्षा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामुदायिक विश्वासलाई अभिव्यक्त गर्छन् ।
एकतर्फी रोटीको विशेष अर्थ
अट्वारीको सबैभन्दा रोचक सांस्कृतिक पक्षमध्ये एकतर्फी पकाइएको रोटी पनि हो । सामुदायिक मिथकीय व्याख्याअनुसार भीम युद्धमा हतारिँदा रोटी पूर्ण रूपमा पकाउन नपाई युद्धमा जानुपरेको स्मरणस्वरूप एकतर्फी पकाइएको रोटी अर्पण गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ । सामान्य देखिने एउटा रोटी यहाँ मिथकको भौतिक प्रतीक बन्न पुग्छ। यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछस थारू समुदायमा भोजन केवल खाने वस्तु होइन, स्मृति र संस्कृतिको वाहक पनि हो । पर्वमा तयार गरिने विशेष खाना, त्यसको अर्पण, ग्रहण र आफन्तबीच बाँडफाँडले धार्मिक आस्थासँगै सामाजिक सम्बन्धलाई पनि जोड्छ।
अट्वारी र दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्ध
अट्वारीको सामाजिक पक्ष अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । विभिन्न थारू समुदायमा यस पर्वलाई दाजुभाइ दिदीबहिनी तथा आफन्तीय सम्बन्धसँग जोडेर हेर्ने परम्परा पाइन्छ । पुरुषले दिदीबहिनी तथा परिवारको सुख, स्वास्थ्य र कल्याणको कामनासहित उपवास बस्ने, उपवास बसी भोजन गर्दा सबैभन्दा पहिले चेलीबेटीहरुको लागि भोजन छुट्याउने (अग्रासन झिक्ने) तथा पर्वका अवसरमा आफन्तबीच भेटघाट, शुभकामना र भोजन आदानप्रदान गर्ने चलनले नातेदारीलाई थप बलियो बनाउँछ । यसरी हेर्दा अट्वारीले जन्मबाट प्राप्त पारिवारिक सम्बन्धलाई मात्र कायम राख्दैनः पर्व, उपवास, भोजन, भेटघाट र पारस्परिक सहयोगमार्फत ती सम्बन्धलाई पुनःसक्रिय बनाउँछ । पर्वको समयमा टाढा रहेका चेलीबेटीहरु प्रतिको माया ममता प्रकट हुनु पारिवारिक तथा सामाजिक आत्मीयता पुनःस्थापित गर्ने महत्वपूर्ण अवसर हो ।
महिलाको श्रम र पुरुषको उपवास
अट्वारीलाई लैङ्गिक दृष्टिले हेर्दा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखिन्छ । परम्परागत रूपमा उपवास तथा केही धार्मिक कर्म पुरुषसँग बढी जोडिएको पाइए पनि पर्वलाई सफल बनाउन महिलाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । घरको सरसफाइ, पूजा सामग्रीको तयारी, रोटी तथा अन्य परिकार निर्माण, परिवारका सदस्यको व्यवस्थापन र सांस्कृतिक ज्ञान नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने काममा महिलाको ठूलो योगदान रहन्छ । यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—पर्वमा पूजा गर्ने व्यक्ति मात्र महत्वपूर्ण हो कि पूजा सम्भव बनाउने श्रम पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण होरु अट्वारीको अध्ययनले धार्मिक अनुष्ठानभित्र देखिने प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष श्रम, लैङ्गिक जिम्मेवारी तथा बदलिँदो सामाजिक भूमिकालाई समेत बुझ्न अवसर दिन्छ । पछिल्लो समयमा शिक्षा, सामाजिक चेतना र बदलिँदो पारिवारिक संरचनासँगै महिलाको धार्मिक सहभागितामा पनि परिवर्तन देखिन थालेको छ ।
प्रकृति र थारू जीवन
थारू समुदायको ऐतिहासिक जीवन जल, जंगल, जमिन (नदी, वन र कृषि) सँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । त्यसैले उनीहरूको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासमा प्रकृतिको उपस्थिति स्वाभाविक रूपमा देखिन्छ । अट्वारीमा सूर्यप्रतिको सम्मान, कुशरखरको भ्यांवा पुजा, स्थानीय खाद्य सामग्री तथा ऋतुचक्रसँग यसको सम्बन्धले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई सांस्कृतिक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ । सूर्य उज्यालो र जीवनको प्रतीक हो । प्रकृतिमा निर्भर कृषि समाजका लागि सूर्यको महत्व केवल धार्मिक प्रतीकमा सीमित हुँदैनः यो उत्पादन, जीवन र अस्तित्वसँग पनि जोडिन्छ । यस अर्थमा अट्वारीलाई धर्म र प्रकृतिबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धका रूपमा समेत बुझ्न सकिन्छ ।
अट्वारी र थारू पहिचान
अट्वारीको सबैभन्दा गहिरो महत्व यसको सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गर्ने क्षमतामा रहेको छ। भाषा, मिथक, पूजा, भोजन, पोसाक, पारिवारिक सम्बन्ध र सामूहिक सहभागिताले ‘हामी को हौँरु’ भन्ने प्रश्नको सामुदायिक उत्तर निर्माण गर्छ । बच्चाहरूले अट्वारीको अर्थ पुस्तकबाट मात्र सिक्दैनन्। उनीहरूले हजुरबा–हजुरआमा तथा आमाबुबाबाट कथा सुन्छन्, रोटी बनाउन सिक्छन्, पूजा प्रक्रिया हेर्छन्, आफन्तसँग भेटघाट गर्छन् र सामूहिक व्यवहारमा सहभागी हुन्छन्। यसरी पर्व आफैँ एउटा अनौपचारिक सांस्कृतिक विद्यालय बन्न पुग्छ । त्यसैले अट्वारी सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण मात्र होइन, नयाँ पुस्तामा पहिचानको पुनरुत्पादन गर्ने प्रक्रिया पनि हो ।
बदलिँदो समय र अट्वारी
आज शिक्षा, रोजगारी, बसाइँसराइ, सहरीकरण, वैदेशिक रोजगार, बजार विस्तार र सामाजिक सञ्जालले थारू समुदायको जीवनशैलीमा ठूलो परिवर्तन ल्याइरहेका छन् । यसको प्रभाव अट्वारीमा पनि पर्नु स्वाभाविक हो । कतिपय परिवारमा परम्परागत विधि छोटिएका छन् । कतिपय सामग्री बजारबाट आउन थालेका छन् । युवापुस्ताको सहभागिता गाउँमा भन्दा शहरमा फरक देखिन्छ । अर्कोतर्फ सामाजिक संजाल ँबअभदययप, थ्यगत्गदभ, त्ष्पत्यप लागायतका डिजिटल माध्यमले अट्वारीका कथा, गीत, भोजन र अनुष्ठानलाई नयाँ पुस्ता र समुदायभन्दा बाहिरसम्म पुर्याउने अवसर पनि सिर्जना गरेका छन् । त्यसैले अट्वारीलाई ‘हराउँदै गएको परम्परा’ मात्र भन्नु उचित हुँदैन । बरु यो परम्पराको निरन्तरता र परिवर्तन दुवै बोकेको जीवित सांस्कृतिक प्रणाली हो । संस्कृति स्थिर हुँदैनस समयसँगै यसको स्वरूप बदलिन्छ, तर त्यसको मूल अर्थ नयाँ सन्दर्भमा पुनःनिर्माण हुन सक्छ ।
संरक्षण कसरी गर्नेः
अट्वारीको संरक्षण केवल पर्वका दिन सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजना गरेर सम्भव हुँदैन । यसको मौखिक कथा, स्थानीय शब्दावली, पूजा विधि, खाद्य परम्परा, गीत, मिथक तथा परिवारमा प्रचलित ज्ञानलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्न आवश्यक छ । ज्येष्ठ पुस्तासँग मौखिक इतिहास संकलन गर्ने, स्थानीय थारू भाषामा सामग्री तयार गर्ने, विद्यालयको स्थानीय पाठ्यक्रममा थारू संस्कृति समावेश गर्ने तथा समुदायको नेतृत्वमा डिजिटल अभिलेख निर्माण गर्ने काम महत्वपूर्ण छन् । साथै अट्वारीलाई सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्दा पनि यसको धार्मिक तथा सामुदायिक स्वामित्व समुदायमै कायम रहनुपर्छ । कुनै जीवित संस्कृतिलाई केवल पर्यटकका लागि प्रदर्शन गर्ने वस्तुमा सीमित गर्नु हुँदैन ।
निष्कर्ष
अट्वारीलाई केवल एक दुइ दिनको व्रत वा धार्मिक पर्वका रूपमा बुझ्नु यसको वास्तविक अर्थलाई सीमित गर्नु हो । यो मिथक, धार्मिक विश्वास, प्रकृति, भोजन, नातेदारी, लैङ्गिक श्रम, सामुदायिक स्मृति र सांस्कृतिक पहिचानको संगम हो । भीम, दङ्गीशरण र बकासुरको आख्यानले विगतको स्मृति बोकेको छस उपवास र पूजा धार्मिक अनुशासन अभिव्यक्त गर्छन्ः एकतर्फी रोटी र भ्याँवाले मिथकलाई भौतिक संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्छन्स आफन्तबीचको भेटघाट, भोजन र चेलीबेटीहरुसंगको पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्ध सम्बन्धलाई पुनःसक्रिय बनाउँछस र नयाँ पुस्ताको सहभागिताले सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिन्छ । यसैले अट्वारी केवल विगतको सम्झना मात्र होइन वर्तमानमा थारू पहिचानलाई पुनःनिर्माण गर्ने र भविष्यका पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने जीवित सांस्कृतिक प्रक्रिया हो । अट्वारीको संरक्षण भनेको एउटा पर्वको संरक्षण मात्र होइनस यो थारू समुदायको सांस्कृतिक स्मृति, मौखिक ज्ञान, सामाजिक सम्बन्ध र पहिचानको संरक्षण पनि हो ।
(लेखक लुम्बिनी प्रदेश योजना आयोगका सदस्य तथा थारू कल्याणकारिणी सभा केन्द्रीय सचिवालय सदस्य हुन्)
